De gemeente Culemborg wil de omgeving rond het treinstation herontwikkelen. Het moet een woonwijk worden waar mensen naar elkaar omkijken. Maar hoe bouw je zo’n sociale wijk? De gemeente riep de hulp in van het Expertteam Huisvesting Aandachtsgroepen.
Beeld: © Rijksoverheid
Bij het station ligt nu nog een industrieel en kantoorgebied. De bedoeling is dat hier 2.000 woningen komen, vooral voor een- en tweepersoonshuishoudens. Een aanzienlijk deel van de woningen is bestemd voor ouderen, maar er is ook ruimte voor mensen met een verstandelijke beperking en mensen met psychische problematiek. Niet alleen de woonlagen, maar ook de ambities stapelen zich op: de wijk moet autoluw, duurzaam, toekomstbestendig, betaalbaar, klimaatadaptief én sociaal zijn.
Sociale cohesie
“In Culemborg hechten we veel waarde aan sociale cohesie,” zegt Marjon Hoogheid, beleidsadviseur Wonen. “Dat willen we ook terugzien in deze wijk, die zorgzaam en inclusief moet worden. Een wijk met veel ruimte voor ontmoeting, waar verschillende doelgroepen samenleven – jong en oud, met veel of juist minder te besteden. Ook speelt welzijn een grote rol. De wijk moet klaar zijn voor de toekomst, waarin we te maken krijgen met vergrijzing en personeelstekorten in de zorg.”
Vraag aan het Expertteam Huisvesting Aandachtsgroepen
Maar hoe ontwerp je sociale cohesie in een nieuwe wijk? “Wij hebben niet veel ervaring met zulke grootstedelijke bouwprojecten, en al helemaal niet met de sociale kant ervan,” vertelt Hoogheid eerlijk. Daarom schakelde de gemeente het Expertteam Huisvesting Aandachtsgroepen in. Eén van de experts die meedenkt in Culemborg is Mirjam van Oosterhout. In twee kennissessies gingen verschillende experts, projectontwikkelaars en stakeholders uit de sociale sector met elkaar in gesprek.
Uitgangspunten formuleren
Tijdens de sessies leverde het Expertteam al snel bruikbare input. Hoogheid: “De experts kwamen met voorbeelden van Nota’s van Uitgangspunten van andere gemeenten. Hierin kun je concrete normen formuleren voor projectontwikkelaars, bijvoorbeeld voor nultredenwoningen en zorggeschikte woningen1 of toegankelijkheid. Tijdens de kennissessies hebben we samen dertien uitgangspunten vastgesteld die het sociale ontwerp vormen.”
Zorg en welzijn
Het belangrijkste uitgangspunt is dat sociale partners vanaf het begin aan tafel zitten. Niet alleen projectontwikkelaars, maar ook zorg- en welzijnsorganisaties moeten meepraten over de wijk. “We nemen zorg en welzijn heel bewust mee in onze visie,” vertelt Marjon. “Als we er samen in slagen een woongemeenschap te bouwen, kan de zorgvraag vaak langer worden uitgesteld.”
Een manier om die zorgvraag uit te stellen, is door woningen goed toegankelijk te maken. Denk aan laagbouw zonder drempels. “En,” zegt Mirjam, “als een woning toegankelijk is voor ouderen, is die dat ook voor jongeren. Jonge ouders met een buggy profiteren daar ook van. Zo blijkt vaak dat een toegankelijke woning geschikt is voor mensen in allerlei levensfasen – en dat maakt het ook inclusief.”
Ontwerpen voor ontmoeting
Ook belangrijk: ontwerpen voor ontmoeting. Hoe wonen mensen bij elkaar? Hoe zorg je ervoor dat ze elkaar tegenkomen? Zijn er genoeg bankjes en plekken om elkaar te ontmoeten? “We zoeken hiervoor ook de samenwerking met commerciële partners,” zegt Marjon. “Er zitten in het gebied bijvoorbeeld veel sportscholen. Misschien willen zij wel een ruimte in hun gebouw beschikbaar stellen voor ontmoeting.” Bij ontmoeting gaat het niet alleen om de stenen en de infrastructuur. Het is minstens zo belangrijk om verbinders in de wijk te hebben die het voortouw nemen om activiteiten te organiseren.
De kunst van vertragen
De lijst met dertien aandachtspunten wordt er regelmatig bijgepakt, vertelt Marjon. Maar soms gaan de ontwikkelingen zó snel dat ze bewust moet vertragen. “Het bouwen van 2.000 woningen is een project met veel tijds- en financiële druk. Dan is het de kunst om tóch te vertragen en ruimte te maken om sociale partners te betrekken. Ik vind het heel belangrijk dat alle partijen vanaf het begin de gelegenheid krijgen om mee te denken en mee te groeien in de ontwikkeling.”
Het belang van het proces
Wat Marjon vooral geleerd heeft van de samenwerking met het Expertteam Huisvesting Aandachtsgroepen, is dat het proces zelf het belangrijkste is. “Natuurlijk zijn er concrete tips die je kunt toepassen, maar het gaat er vooral om dat de juiste mensen aan tafel zitten,” zegt Marjon. “Mensen met een ander perspectief, die met oplossingen komen waar je zelf niet op zou zijn gekomen. Wat we vooral willen bereiken, is dat het vraagstuk van zorg en welzijn op de agenda staat, dat we het gesprek voeren en samen naar oplossingen zoeken.”
Meer weten?
Het Expertteam Huisvesting Aandachtsgroepen én ouderen (EHA) helpt gemeenten, regio's en provincies en hun samenwerkingspartners om voldoende betaalbare en passende woonruimte voor alle aandachtsgroepen op te nemen in het volkshuisvestingsprogramma. Daarbij wordt gekeken naar een evenwichtige verdeling over gemeenten en een goede woonomgeving met de juiste zorg, ondersteuning en begeleiding. Het EHA wordt uitgevoerd door RVO in opdracht van de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.
1Vanaf 2026 staan in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) definities voor deze woningtypen, zodat de gemeenten deze kunnen overnemen in hun nota’s.